Chương 1 Quan điểm nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Tuân

Bạn đang xem bản đúc kết của ebook. Xem & tải ngay bản đầy đủ của ebook tại đây (749.29 KB, 91 trang )

Phần Bài viết

Chương 1

Quan điểm nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Tuân

Cuộc sống & sự nghiệp văn học của nhà văn Nguyễn Tuân đã có những

đóng góp trọng yếu so với nền văn học dân tộc & con người. Qua những

trang viết của nhà văn, người xem có thể nhận thấy được này là văn chương của

Nguyễn Tuân, những ngôn từ đó là của riêng Nguyễn Tuân. Ngay từ những

tác phẩm trước hết của ông người xem đã có thể nhận thấy cái riêng, cái mới mẻ

tài hoa, thông thái của cá nhân nhà văn. Nhà văn Nguyễn Tuân là người có tài,

có sự hiểu rõ sâu sắc, có vốn từ đa dạng, có lòng say mê ngành nghiệp, ham

tìm hiểu sáng kiến… Mọi câu, mọi chữ nhà văn sử dụng rất hợp lý vừa lại có

duyên, hình như có sự hoà quyện cả thơ, ca, nhạc, họa. Nhà văn Anh Đức

đã cam đoan Nguyễn Tuân rất xứng đáng là: “Một bậc thầy của nghệ thuật

ngôn từ… một nhà văn độc đáo vô song mà mỗi dòng chữ tuôn ra đầu ngọn

bút đều như có đóng một dấu triện riêng”(56/524). Không phải dễ gì nhà văn nào

cũng xây dựng được cho mình một sở thích riêng, mà thực ra chỉ những

nhà văn lớn, có tài năng mới có thể xây dựng cho mình một sở thích riêng

mới mẻ. So với nhà văn Nguyễn Tuân, trải qua hơn 60 năm cầm bút đã để

lại cho đời một di sản văn học đáng quý. Để hiểu được các sáng tác của nhà

văn Nguyễn Tuân, đầu tiên tất cả chúng ta phải hiểu được: Quan điểm nghệ thuật

của Nguyễn Tuân.

Quan điểm nghệ thuật của Nguyễn Tuân là một vấn đề khá cầu kỳ, có

nhiều tranh chấp, không nhất quán, đặc biệt là công đoạn trước Cách mạng tháng

Tám năm 1945. Khi bàn tới quan điểm nghệ thuật của Nguyễn Tuân, Nguyễn

Đăng Mạnh trong Lời giới thiệu tuyển tập Nguyễn Tuân, tập 1, năm 1981

11

có viết: “Một nhà văn của quan điểm duy mỹ (…) một môn đồ của thuyết nghệ

thuật vị nghệ thuật (…) chỉ trọng cái đẹp hình thức, không cần nội dung, chủ

trương viết văn không khuynh hướng, nghĩa là muốn đặt nghệ thuật lên trên

mọi thứ thiện ác ở đời”(56/91). Theo Nguyễn Đăng Mạnh quan điểm ấy được

trổ tài ngay trong các sáng tác của nhà văn Nguyễn Tuân: “Thể hiện ngay ở

những nhân vật ưa thích nhất của ông trước cách mạng: những con người tài

hoa tài tử, dù tĩnh tại hay xê dịch đối với cuộc sống, đối với quê hương đều

chỉ là những kẻ ăn tạm, ở nhờ, những con người sinh ra dường như chỉ để

ngắm đời, ngoạn cảnh cho giác quan được no nê thanh sắc và để trổ tài khoe

chữ, chứ không chịu gánh lấy một trách nhiệm xã hội nào”(56/91). Quan điểm

nghệ thuật ấy không những được trổ tài thông qua những hình mẫu nhân vật

trong tác phẩm của nhà văn, mà nhiều khi còn được trổ tài dưới dạng những

định nghĩa hoặc những ngôn từ trực tiếp trong tác phẩm. Trong tác phẩm

Nguyễn nhà văn Nguyễn Tuân có viết: “Mỹ thuật vốn không là bà con với

luân lý của thời đại. Một thằng ăn cắp đã trở nên đẹp đẽ vô cùng khi hắn cắt

túi người ta rất gọn, rất nhanh”(9/1011).

So với nhà văn Nguyễn Tuân, hình như nghệ thuật là toàn bộ, quan

niệm “nghệ thuật vị nghệ thuật” được coi như một tiêu chí của lý tưởng

thẩm mĩ. Khát vọng của nhà văn mong muốn vươn tới & trổ tài trong tác phẩm

của mình là “cái đẹp” & chỉ “cái đẹp” mà thôi. Trong tuỳ bút Tóc chị Hoài

Nguyễn Tuân cho là: “Cái người nào trong suốt một đời người mà không

được ngắm một mớ tóc cho tử tế thì cái thẩm mĩ quan của người ấy còn lung

lay lắm”(13/338). Nhiều khi Nguyễn Tuân còn khen ngợi vẻ đẹp ma quái của tiếng

lũ, cuộc lũ hát cứ như một thứ thôi miên, hình như tiếng lũ khiến cho

người ta quên đi mọi thứ ở trên đời: “Người ta vừa hát, vừa khóc và người ta

đàn đến cái mức hộc máu ra mà gục chết dưới gốc nhạc khí”(13/407).

12

Như thế tất cả chúng ta có thể thấy rằng: trước Cách mạng tháng Tám quan

điểm nghệ thuật của Nguyễn Tuân rất trọng nét đẹp cách thức, thậm chí có lúc

đến mức cực đoan. Nói như thế cũng không có nghĩa là khi nào quan điểm ấy

cũng chi phối ngòi bút của ông. Bởi lẽ có nhiều trang viết của Nguyễn Tuân

đã trổ tài thái độ yêu ghét, trọng khinh cụ thể mà không phải khởi nguồn từ

tiêu chí cách thức. Những trang viết về nhân vật Huấn Cao trong truyện

ngắn Chữ người tử tù là một chẳng hạn: Huấn Cao là một nghệ sĩ tài hoa, có tài

viết chữ nổi tiếng tỉnh Sơn, mà chơi chữ là một thú chơi thanh tao của người

xưa, rất là nhiều người mong ước, nhất là viên quan coi ngục mong ước có được

chữ của Huấn Cao treo trong nhà: “Có được chữ Huấn Cao mà treo là có một

báu vật ở trên đời”(13/100). Huấn Cao không những là một nghệ sĩ tài hoa mà còn

là một bậc người hùng cứu nước, tuy chí lớn không thành nhưng khi nào cũng

giữ tư thế hiên ngang quật cường. Huấn Cao khinh nhờn quyền lực, khinh bỉ

viên quan coi ngục. Nhưng sau thời điểm hiểu được tấm chân tình của viên quản ngục,

một nhân loại dù rằng ở chốn ngục tù khuất tất nơi cái ác, cái xấu ngự trị mà

vẫn biết yêu, biết quý nét đẹp, Huấn Cao đã chấp thuận cho chữ: “Nào ta có biết

đâu một người như thầy Quản đây mà lại có những sở thích cao quý như vậy.

Thiếu chút nữa, ta đi phụ mất một tấm lòng trong thiên hạ”(13/101). Không

những vậy mà Huấn Cao còn khuyên nhủ rất chí tình so với viên quản ngục:

“Ta khuyên thầy Quản nên thay đổi chốn ở đi (…) ở đây khó giữ thiên lương

cho lành vững, rồi cũng nhem nhuốc mất cả đời lương thiện”(13/102).

Như thế vẻ đẹp trong tư cách của Huấn Cao có sự hợp nhất giữa

Xem Thêm  Sử dụng flexbox bố cục trang trong CSS - align trong html

tài hoa, khí phách hiên ngang & cái tâm trong sáng. Qua hình mẫu nhân vật

Huấn Cao, tất cả chúng ta thấy được một phương diện nào đó trong quan điểm về

nét đẹp của nhà văn Nguyễn Tuân: cái tài gắn với nét đẹp – nét đẹp ở vẻ tài

hoa, nét đẹp ở khí phách hiên ngang quật cường & nét đẹp ở tâm hồn trong sáng

của nhân loại. Trong tác phẩm Vang bóng một thời, Nguyễn Tuân say sưa

13

đi tìm vẻ đẹp của một thời xưa cũ mà nay chỉ còn vang bóng. Đây là một công

việc có ý nghĩa to lớn: phải yêu quý & mong muốn lưu lại lại những vẻ đẹp đã

qua thì Author mới say sưa, miệt mài viết về nó như thế. Chữ người tử tù nói

riêng hay Vang bóng một thời nói chung là một tác phẩm rực rỡ đánh dấu

bước đường trở lại tìm những vẻ đẹp xưa mà người đời thường quên lãng.

Trong truyện Bữa rượu máu in trong tập Vang bóng một thời cũng

vậy, không phải chỉ có chủ nghĩa cách thức là cốt yếu mà truyện còn tồn tại nội

dung xã hội đưa ý nghĩa sâu sắc. Thông qua những hình mẫu, những chi

tiết trong truyện Author đã lên án & cáo giác chính sách tàn nhẫn của thực dân Pháp

cùng tội ác của những tên bán nước hại dân, chúng đã bày ra nghệ thuật chém

đầu người. Trong truyện hình như Author có lẽ rất thản nhiên khi diễn tả

cảnh tên công sứ Tây & thằng Tổng đốc, vui vẻ chúc rượu nhau trước khi ra

lệnh chém đầu mấy nghĩa quân Bãi Sậy. Đây là hành động của những kẻ độc

ác, man rợ, lạnh lùng thản nhiên trước chết chóc của những người nghĩa quân

yêu nước. Chính vì như thế mà tội ác của chúng gây ra cuối cùng phải trả giá.

Bất chợt một cơn bão dữ dội đột ngột xoáy bốc cát mù mịt chạy theo chúng,

ném cái mũ của tên công sứ lăn lộn dưới bãi cỏ pháp trường. Đây là một trong

những cụ thể thật sâu sắc của tác phẩm trổ tài thái độ phê phán kín đáo &

không kém phần thâm thuý của Author.

Nếu nhìn từ góc độ lịch sử rõ ràng và cụ thể để cân nhắc quan điểm nghệ thuật của

nhà văn Nguyễn Tuân, tất cả chúng ta có thể hiểu được những tranh chấp trong

quan điểm nghệ thuật của nhà văn. Nhà văn Nguyễn Tuân vốn dĩ là môn đồ của

thuyết: “nghệ thuật vị nghệ thuật”, “trọng cái đẹp hình thức”. Nhà văn có quay

lưng lại với hiện thực nhưng này là hiện thực khuất tất của xã hội thực dân

phong kiến, chứ không phải quay lưng lại với những tinh hoa, truyền thống

tốt đẹp của dân tộc cũng như những cảnh đẹp thơ mộng của quê hương, đất

nước. Trước Cách mạng tháng Tám nhà văn chưa đủ sức mạnh để chống lại

14

xã hội thực dân phong kiến dù rằng ông có lòng yêu dân, yêu nước tha thiết.

Vì vậy toàn bộ những gì mà ông yêu quý cũng như tâm sự của chính mình

Nguyễn Tuân đều gửi gắm vào trong các tác phẩm văn chương.

Qua các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Tuân, người xem nhận ra: suốt

cả cuộc sống cầm bút của mình, Nguyễn Tuân đã khao khát đi tìm & tôn thờ

nét đẹp, cái thật trong cuộc đời giờ đây, trong dĩ vãng, trong cả cuộc đời

giang hồ, di dời. Chính vì như thế mà trong bài điếu văn truy điệu nhà văn

Nguyễn Tuân, nhà văn Nguyễn Đình Thi có viết: “Tôi nghĩ rằng có lẽ trong

những trang viết của Nguyễn Tuân ở dưới sâu những cái bề ngoài nổi gai góc

hoặc phiêu lãng, ở đằng sau những sự ngoa ngoắt và cả khinh bạc của một

thời ngột ngạt, quẩn quanh, tù túng, bế tắc, ở dưới sâu tất cả những cái ấy là

sự đi tìm cái đẹp và đi tìm cái thật, là nỗi khao khát cái đẹp và nỗi khao khát

cái thật, là lòng yêu cái đẹp và yêu cái thật”(56/547).

Trong bài Nguyễn Tuân & nét đẹp, nhà tìm hiểu Hà Văn Đức có

viết về quan điểm của nhà văn Nguyễn Tuân: “Tách rời cái đẹp khỏi cái có

ích, đề cao cái đẹp thuần tuý không vụ lợi (…) cái đẹp chỉ nhằm thoả mãn,

đáp ứng những khoái cảm thẩm mĩ của cá nhân”(56/180). Về phương diện nào

đó quan điểm của Nguyễn Tuân có điểm gặp mặt tương đồng với Kant – nhà

triết học Đức nổi tiếng, người đề xướng nhận thức duy tâm chủ quan. Kant

cho là: “Cái đẹp không phải ở má hồng người thiếu nữ mà là trong con mắt

xanh của kẻ si tình”. Chính quan niệm ấy đã nhiều lần bộc lộ trong các tác

phẩm của nhà văn Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 như:

Vang bóng một thời, Thiếu quê hương, Chiếc lư đồng mắt cua, Tóc chị

Hoài… Người xem dễ nhận ra trong các tác phẩm của Nguyễn Tuân, ông hết

sức chiều chuộng, trân trọng & khao khát đi tìm nét đẹp. Nguyên Ngọc rất trân

trọng & hâm mộ nhà văn Nguyễn Tuân, trong Ký ức & Kỷ niệm về nhà

văn Nguyễn Tuân, ông viết: ” Nguyễn Tuân luôn muốn mỗi ngày sống, mỗi

15

trang đời của mình là một trang nghệ thuật (…) Đó là thái độ thẩm mĩ đặc

biệt của ông, riêng ông đối với cuộc sống”(56/534).

Nguyễn Tuân đã khao khát đi tìm nét đẹp trong cuộc đời giờ đây

đương thời, nhưng đã không được toại nguyện. Hay nói cách khác, ông khó

lòng tìm ra nét đẹp, cái thật trong xã hội “ối a ba phèng”, ông căm ghét

cuộc đời giờ đây xấu xa, thối nát. Nguyễn Tuân đã đi tìm nét đẹp trong quá

khứ, nét đẹp của một thời còn vang bóng. Thế rồi cuộc đời giang hồ, di dời

đã cuốn hút, hấp dẫn ông, Nguyễn Tuân lại khao khát đi tìm nét đẹp để thoả

lòng mình. Nguyên nhân khiến Nguyễn Tuân phải đi tìm nét đẹp trong dĩ vãng hay

trong cuộc sống di dời theo Nguyễn Đình Thi là vì: “Trong cuộc đời ông sống

trước cách mạng, cái đẹp với cái thật không bao giờ khớp được với

Xem Thêm  Các loại giá trị Boolean trong Java với các ví dụ - java khai báo biến boolean

nhau”(56/547). Cuộc đời hiện thực mà người nghệ sĩ đang sống toàn những

chuyện xấu xa, lừa lọc. Chính vì như thế mà Nguyễn Tuân tìm kiếm, theo đuổi cái

đẹp trong dĩ vãng, trong bước đường giang hồ di dời. Bên cạnh đó, cũng xuất

phát từ góc độ nét đẹp, nhà văn Nguyễn Tuân đã có phát hiện một cách sắc

sảo những nét phản thẩm mĩ, những mặt xấu xa, thấp hèn của bầy người trọc

phú, trưởng giả trong xã hội đương thời. Điều đáng cảnh báo bước này là thái độ phê

phán của nhà văn Nguyễn Tuân so với xã hội chủ chốt khởi nguồn từ góc độ

thẩm mĩ, chứ không phải quan điểm giai cấp. Ông lên án bầy người xấu xa vì

chúng không biết chiều chuộng, trân trọng nét đẹp, chứ không phải vì chúng áp

bức bóc lột. Đây chính là điểm phân biệt sắc nét nhà văn Nguyễn Tuân với các

nhà văn hiện thực cùng thời. So với nhà văn Nguyễn Tuân, việc phản ứng lại

xã hội trên phương diện mĩ học là một đặc điểm nổi trội không giống với bất

cứ nhà văn nào. Ông suốt đời tôn thờ nét đẹp & khao khát đi tìm nét đẹp như

một cứu cánh, một phương tiện để cam đoan mình. Chính điều này đã lí giải

những ưu điểm cũng như những giới hạn trong quan điểm về nét đẹp của nhà

văn Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng Tám năm 1945. Đọc những tác

16

phẩm của nhà văn Nguyễn Tuân, người xem nhận ra trong việc tôn thờ cái

đẹp nghệ thuật, đôi lúc nhà văn đã quá sa đà & trở nên cực đoan. Trong tác

phẩm Tóc chị Hoài của Nguyễn Tuân viết: “Chị Hoài mỗi lúc vừa nằm xuống

rất nhẹ nhàng thì cả một mớ tóc trần quấn rất chắc ấy đổ tung xuống như một

trận mưa rào đen nhánh. Rồi mớ tóc mây dài như một sải rưỡi ôm lấy gáy ấp

lấy bả vai (…) cái người nào trong suốt một đời người mà không được ngắm

một mớ tóc cho tử tế thì cái thẩm mĩ quan của người ấy còn lung lay

lắm”(13/338). Khi diễn tả vẻ đẹp của mái tóc, Nguyễn Tuân đã tuyệt đối hoá cái

đẹp về cách thức.

Quan điểm thẩm mĩ của nhà văn Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng

Tám có vẻ ít nhiều chịu ràng buộc từ toàn cầu quan duy tâm siêu hình, với một

cái tôi cá nhân chủ nghĩa cực đoan nên nó đưa đậm màu sắc bi thiết. Tuy

nhiên có thể biết được những tuyên ngôn của nhà văn về nét đẹp đưa màu

sắc duy mĩ, cực đoan, nhiều khi chỉ là một phương pháp để nhà văn phản ứng lại xã

hội, hoặc chứng tỏ cái tôi mới mẻ của mình. Xét về một góc cạnh nào đó,

trong quan điểm của nhà văn còn tồn tại những yếu tố giới hạn, song điều đáng

nói bước này là qua những trang viết của nhà văn Nguyễn Tuân, người xem vẫn

nhận ra giá trị đích thực của văn chương. Một trong những giá trị đó chính

là: lòng tự hào dân tộc, ý thức gìn giữ ca ngợi những vẻ đẹp & giá trị thẩm mĩ

dân tộc. Hay nói cách khác đó chính là lòng yêu quê hương, quốc gia thiết tha

của nhà văn Nguyễn Tuân.

Sau thời điểm Cách mạng tháng Tám thành công nhà văn Nguyễn Tuân vẫn

tiếp tục trên đoạn đường đi tìm nét đẹp, cái thật. Ông đã say sưa với cuộc đời

giờ đây & miệt mài sáng tác những tác phẩm giá trị như: Đường vui, Tình

campaign, Tuỳ bút kháng chiến, Sông Đà, Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi… Nếu

như ở giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân cảm thấy “cái đẹp

và cái thật không ăn khớp nhau” thì sang giai đoạn sau Cách mạng tháng Tám,

17

Nguyễn Tuân mới nhận ra giữa nét đẹp & cái thật có sự hoà hợp tương

đồng. Trong nét đẹp bao hàm cả cái thật & chính cái thật, cái hiện thực của

cuộc đời đã khiến Nguyễn Tuân tìm tòi được vẻ đẹp của cuộc đời, của

tâm hồn mỗi nhân loại & giúp ông cảm thấy yêu đời, yêu cuộc đời hơn bao

giờ hết. Ông đã hoà mình vào cuộc đời của nhân dân, cuộc đời tranh đấu

& xây dựng quốc gia. Như thế đoạn đường đi đến nét đẹp, cái thật, đến với

chân lí của nhà văn Nguyễn Tuân đó chính là đoạn đường nhà văn trở về với

nhân dân, với dân tộc.

Như đã nói ở trên quan điểm nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Tuân là

một vấn đề khá cầu kỳ. & tính cầu kỳ ấy còn được trổ tài ở cái Tôi cá

nhân nhà văn.

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, nhìn chung cái Tôi của

Nguyễn Tuân là cái Tôi cá nhân chủ nghĩa đối lập với xã hội. Trong cuốn

Nhà văn viet nam 1945 – 1975, tập 2, GS.Phan Cự Đệ đánh giá: “Đó là cái

tôi lập dị, ngang chướng, đi lù lù giữa cuộc đời, ném đá vào những kẻ xung

quanh, khiêu khích với xung quanh (…) Nhân vật Nguyễn chốc buồn đấy rồi

chốc lại vui đấy, ngủ lúc đứng, ăn lúc nằm, đi tản bộ trong cơn mưa rào; khi

không giữa một tiệc thọ vui lại khóc rống lên vì thương nhớ một người bạn đã

khuất bóng từ bao giờ và lôi ra toàn những chuyện xe đòn, mũ mấn áo trám

giữa một tiệc cưới mà thực khách đều mặc toàn áo gấm trần”(56/103). Nhiều khi

Nguyễn Tuân sống & viết là chỉ cốt sao trổ tài cái cá nhân của mình, còn

toàn cầu khách quan không có gì đáng kể. Nguyễn Tuân đã từng tự hoạ chân

dung của mình trong tuỳ bút Tóc chị Hoài: “Rồi tôi vẫn vênh váo đi giữa

cuộc đời như một viễn khách không có quê hương nhất định, cái gì cũng ngờ

hết, duy chỉ có tin chắc ở cái kho cái vốn tình cảm và cảm giác của

mình”(13/337). bước này Nguyễn Tuân đã không ngần ngại để nói về mình, chính

vì khởi nguồn từ cái Tôi cá nhân, hay nói cách khác: Nguyễn Tuân đã ca ngợi cái

18

Tôi cá nhân, ẩn mình trong cái vỏ cá nhân, không hoà mình với toàn cầu xung

quanh, nên nhiều khi Nguyễn Tuân mất niềm tin vào cuộc đời, không dám

Xem Thêm  Hộp kiểm nhập liệu được chọn theo mặc định - hộp kiểm html được chọn theo mặc định

tin vào bất kể điều gì, ngoài bản thân mình. Vì quá ca ngợi cái Tôi cá nhân mà

nhiều khi có tác động tiêu cực đến các sáng tác của nhà văn, làm cho một

số sáng tác của nhà văn trước Cách mạng tháng Tám đi vào ngõ cụt, không lối

thoát. Đây là một giới hạn trong quan điểm nghệ thuật của nhà văn Nguyễn

Tuân. Vì lẽ đó đã làm cho nhà văn nhiều khi lại tự chán mình. Trong tập

truyện Nguyễn, Nguyễn Tuân đã viết: “A, cái đời tiềm tàng của riêng mỗi

người, Nguyễn chán lắm rồi, không thể chán hơn được thế này nữa. Chàng đã

mất hết cả tin tưởng trong cái lối sống riêng biệt mà trước kia chàng cho là

màu nhiệm kỳ thú lắm”(9/1020).

Bên cạnh cái giới hạn đó, thì người xem cũng nhận ra nhà văn Nguyễn

Tuân không hoàn toàn quay lưng lại với cuộc sống mà trái lại ông vẫn mở

rộng lòng mình chào đón toàn cầu chung quanh. Điều đó được trổ tài qua

những trang viết của nhà văn. Có thể bảo rằng cần phải có một tâm hồn rộng mở,

cần phải có một tình ái tha thiết so với quê hương, quốc gia mới giúp được nhà

văn có những trang viết thật sinh động & thơ mộng. Từ một con sông, một

con đò, một sân ga, một đoạn đường… mà Nguyễn Tuân đã gặp trên đoạn đường

di dời của mình, những cảnh vật hết sức quen thuộc, thân thiện, thế mà dưới

ngòi bút của nhà văn nó thực sự trở nên cuốn hút lạ kỳ & hình như chứa

đựng cả tâm tư, thiện cảm của nhân loại trong đó. Bức họa cuộc đời của

ông cha ta ngày xưa đã được Nguyễn Tuân ghi lại thật sắc nét. Ví dụ

như cảnh những người dân nghèo vất vả, lam bầy, bán sỉ trên bến Hội An

(Cửa Đại), hay vùng mỏ Vàng Danh, Uông Bí, nơi tài nguyên sung túc của Tổ

quốc thực ra chỉ là cái địa ngục so với người phu mỏ ngày xửa ngày xưa thời thuộc

Pháp. Đằng sau nhiều trang viết, cứ tưởng rằng đó chỉ là sự quẩn quanh với

cái Tôi cá nhân nhà văn, nhưng thực ra không hoàn toàn phải như thế mà là

19

một Nguyễn Tuân thực sự đồng hành với cuộc sống, với thiên nhiên, với con

người.

Mặc dầu còn tồn tại giới hạn trong quan điểm nghệ thuật của nhà văn

Nguyễn Tuân, song người xem vẫn nhận ra rằng giai đoạn trước Cách mạng

tháng Tám năm 1945, Nguyễn Tuân không phải hoàn toàn thoát ly đời sống

hiện thực, quay lưng lại với cuộc sống. Mà trái lại ông vẫn mở rộng lòng

mình để chào đón cuộc đời khách quan, chỉ có điều là Nguyễn Tuân có thói

quen đi để viết: “Chỉ có cuộc đời rộng rãi, chỉ có trường đời vô thường định

mới dạy cho người ta biết được những câu đẹp đẽ”(9/588). & chính cái ham

mong muốn di dời ấy đã hỗ trợ cho nhà văn Nguyễn Tuân có vốn sống đa dạng,

có sự hiểu biết sâu sắc những phong tục tập quán gia truyền của dân tộc, từ đó

mới đóng góp phần vào việc gìn giữ những tinh hoa, những truyền thống tốt đẹp

của dân tộc. Ông không phải là thoát ly đời sống hiện thực hay là quay lưng

lại với cuộc sống như nhiều người đã từng nghĩ.

Trên đây là những quan điểm nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Tuân khi

sáng tác văn học nghệ thuật. Có thể thấy rằng quan điểm nghệ thuật của nhà

văn có những mặt tranh chấp, không nhất quán. Để lý giải điều này theo

Nguyễn Đăng Mạnh: (*1*) (56/97).

So với nhà văn Nguyễn Tuân khi bước vào đời đã đưa tâm sự bất

hoà sâu sắc với xã hội đương thời về mặt phong tục, thị hiếu, thẩm mĩ. Cuộc

sống xã hội chung quanh người nghệ sĩ lúc này là xã hội thực dân phong kiến

20

luôn tồn tại toàn chuyện xấu xa, bỉ ổi. Nguyễn Tuân đã viết nhiều tác phẩm

lên án bầy cai trị thực dân & phong kiến tay sai như: Một vụ bắt rượu

lậu, Bữa rượu máu, Những ngày Thanh Hoá… Nguyễn Tuân lên án bầy

người xấu xa bởi vì chúng chà đạp lên nét đẹp, không biết chiều chuộng trân trọng

nét đẹp. Ông dè bửu hết lời những bầy lái buôn “cứ đòi đốt trầm nắn phím” &

đau lòng trước “những cuộc tàn sát thi ca của những ông lãnh binh sính làm

thơ”… Trước Cách mạng tháng Tám, tuy Nguyễn Tuân có những trang viết

nhằm vào bầy thực dân, phong kiến, nhưng không phải ông đứng trên lập

trường cách mạng, mà về căn bản lòng yêu nước của ông vẫn có tính chất

tiểu tư sản. Nguyễn Tuân chưa đủ sức mạnh & quyết tâm để ngả theo một

dòng văn học tiến bộ nào. Chính sự do dự không nhất quán trong quan niệm,

chính sự giằng co giữa chủ nghĩa cá nhân & lòng yêu nước, trí não dân tộc

đã làm cho Nguyễn Tuân một mặt mong muốn lảng tránh, ẩn mình vào cái Tôi cá

nhân, nhưng mặt khác tâm hồn nghệ sĩ của một trí thức yêu nước đã kéo ông

trở lại với cuộc sống, với thiên nhiên quốc gia, nhân loại.

Nhà tìm hiểu Nguyễn Đăng Mạnh đã có đánh giá khá đúng đắn, sâu

sắc về tính cầu kỳ trong quan điểm nghệ thuật của Nguyễn Tuân: “Nghĩa là

cái tính chất không nhất quán, không dứt khoát giữa hai mặt tích cực và tiêu

cực trong ý thức nghệ thuật Nguyễn Tuân, ngay cả ở những thời kỳ bế tắc

nhất, xét đến cùng là do cái thế giằng co giữa chủ nghĩa cá nhân và lòng yêu

nước, tinh thần dân tộc. Nó khiến cho ông không quay lưng hẳn được với hiện

thực, muốn thoát ly đấy nhưng không thật đành lòng”(56/98).

Cách mạng tháng Tám thành công đã đem đến sức sống mới cho rất

nhiều nhà văn, trong đó có nhà văn Nguyễn Tuân. Chính nhờ có cách mạng

mà dẫn tới sự đổi thay cái Tôi cá nhân của nhà văn: từ cái Tôi cực đoan đến

cái Tôi công dân nghệ sĩ. Nhờ có cách mạng mà nhà văn Nguyễn Tuân đã

tìm tòi & chớp lấy được quy luật thẩm mĩ chung nhất phù phù hợp với quan

21

Viết một bình luận